Kripto × AI Sözlüğü

Kripto paralar, yapay zekâ ve ikisinin kesişimindeki temel kavramlar, kısa ve sade açıklamalarla.

Kripto temelleri

Blok zinciri (blockchain): İşlemlerin bloklar halinde, değiştirilemeyecek şekilde birbirine bağlanarak kaydedildiği ortak defter. Kaydı tek bir kurum değil, ağdaki bilgisayarlar birlikte tutar.
Cüzdan: Kripto varlıklarınızı yöneten uygulama ya da cihaz. Aslında paraları değil, onlara erişim sağlayan anahtarları saklar.
Gizli kelimeler (seed phrase): Cüzdanı geri yüklemeye yarayan 12 veya 24 kelime. Bu kelimelere sahip olan herkes paranızı alabilir; hiçbir siteye veya kişiye verilmez.
Stablecoin: Değeri genellikle 1 ABD dolarına sabitlenmiş kripto para (ör. USDT, USDC). Alım-satımda "nakit" gibi kullanılır.
CEX / DEX: CEX, bir şirketin işlettiği merkezi borsadır. DEX ise akıllı sözleşmelerle çalışan, varlıkların kullanıcının cüzdanında kaldığı merkeziyetsiz borsadır.
Katman 1 / Katman 2 (L1 / L2): L1 ana blok zinciridir (Bitcoin, Ethereum, Solana). L2, işlemleri daha ucuz ve hızlı yapıp sonucu ana zincire yazan üst katmandır (ör. Base, Arbitrum).
Gas (işlem ücreti): Blok zincirinde bir işlemi yapmak için ağa ödenen ücret. Ağ yoğunlaştıkça yükselir.
Staking: Varlıkları ağın güvenliğine katkı için kilitleyip karşılığında ödül almak. Kilit süresi ve ceza riskleri olabilir.
DeFi: Banka gibi aracılar olmadan, akıllı sözleşmelerle çalışan finans uygulamaları: borç verme, takas, getiri.
TVL: "Kilitli toplam değer": bir protokole yatırılmış varlıkların toplam dolar değeri. Büyüklük göstergesi olarak kullanılır.
RWA: Gerçek dünya varlıkları: hisse, tahvil, emtia gibi varlıkların blok zincirinde token olarak temsil edilmesi.

Airdrop ve vadeli işlemler

Airdrop: Bir projenin kullanıcılarına ücretsiz token dağıtması. Kimlerin alacağı genelde önceden bilinmez; "airdrop talep et" diyen mesajlar sık kullanılan bir dolandırıcılık yöntemidir.
Puan programı: Proje, kullanıcılara işlem, likidite veya görev karşılığı puan verir; ileride token çıkarırsa puanların dikkate alınacağını söyler. Token garantisi yoktur.
TGE: "Token üretim olayı": bir projenin tokenının ilk kez dağıtıldığı ve genelde işleme açıldığı an.
Vadeli işlem (perpetual): Vadesi olmayan, kaldıraçla işlem yapılabilen türev sözleşme. Fiyatı spot fiyata "funding" ödemeleriyle bağlı tutulur.
Funding (fonlama): Vadeli sözleşmelerde long ve short taraflar arasında düzenli aralıklarla ödenen ücret. Kalabalık tarafın ödediği ücrettir.
Kaldıraç ve likidasyon: Kaldıraç, teminatın katları büyüklüğünde pozisyon açmaktır. Fiyat ters yönde yeterince giderse pozisyon zorla kapatılır (likidasyon) ve teminat kaybedilir.

Yapay zekâ temelleri

Büyük dil modeli (LLM): Çok büyük metin verisiyle eğitilmiş, metin okuyup yazabilen yapay zekâ modeli (ör. Claude, GPT, Gemini).
Token (yapay zekâda): Modelin metni böldüğü küçük parçalar; kabaca 3-4 harf. Fiyatlar ve limitler token sayısıyla ölçülür.
Bağlam penceresi: Modelin tek seferde okuyup dikkate alabildiği toplam metin miktarı (token cinsinden).
Akıl yürütme modeli: Cevap vermeden önce adım adım "düşünen" model. Zor sorularda daha iyidir ama daha yavaş ve pahalı olabilir.
Yapay zekâ ajanı: Hedef verildiğinde araç kullanarak (web, kod, uygulamalar) birden çok adımı kendi başına planlayıp yürüten yapay zekâ.
Benchmark: Modelleri karşılaştırmak için kullanılan standart test (ör. GPQA, SWE-bench). Tek bir test, gerçek kullanımı tam yansıtmayabilir.
Açık ağırlıklı model: Eğitilmiş model dosyaları herkese açık olan model; kendi bilgisayarında çalıştırılabilir ve uyarlanabilir (ör. DeepSeek, Qwen).
Parametre: Modelin eğitimde öğrendiği sayısal değerler. Sayısı modelin büyüklüğünü gösterir ama tek başına kaliteyi belirlemez.
Halüsinasyon: Modelin kendinden emin şekilde yanlış ya da uydurma bilgi üretmesi. Önemli bilgiler kaynaktan doğrulanmalıdır.
RAG: Modelin cevap vermeden önce belgelerden veya webden ilgili bilgiyi çekip ona dayanarak yazması; güncelliği ve doğruluğu artırır.

Crypto × AI

Zincir üstü yapay zekâ ajanı: Kendi cüzdanı olan ve blok zincirinde işlem yapabilen yapay zekâ ajanı: ödeme yapabilir, takas edebilir, sözleşmelerle etkileşebilir.
DePIN: Merkeziyetsiz fiziksel altyapı ağları: GPU, depolama veya kablosuz ağ gibi kaynakları paylaşanların token ile ödüllendirildiği ağlar.
Merkeziyetsiz GPU pazarı: Yapay zekâ eğitimi ve çalıştırması için atıl ekran kartı gücünün kiralandığı blok zinciri tabanlı pazarlar (ör. Render, Akash).
Merkeziyetsiz yapay zekâ ağı: Farklı katılımcıların modeller ve cevaplar ürettiği, kalitenin ağ tarafından ödüllendirildiği sistemler (ör. Bittensor ve alt ağları).
Yapay zekâ tokenı: Yapay zekâ projeleriyle ilişkili kripto paralar (ör. TAO, FET, RENDER). Fiyatları çoğu zaman yapay zekâ haberlerine çok duyarlıdır ve oynaktır.
Oracle: Blok zincirine dış dünyadan veri (fiyat, hava durumu, yapay zekâ çıktısı) taşıyan servis. Akıllı sözleşmelerin gerçek dünyayla bağlantısıdır.